İktidarın Dildeki Yeri I Pınar Nurhan

     

                                                        Görsel; Carolee Schneemann, Up To and Including Her Limits 

                                                                     1973-76 NewYork

Özet

     

     Bu çalışmanın amacı, tarih yazımında erkeğin, erkek egemen zihniyetin belirleyiciliğini göstermektir. Böyle bir tarih bilgisinin yarattığı gelenekle nasıl mücadele edilebileceğini post feminist ve post modernist yapı sökümcü okumalar vasıtasıyla araştırmaktır. Kadının henüz tarih sahnesinde var olmayışından hareketle kendi dilini, yazınsallığını kurma ediminde aşması gereken kodları tartışmaya açmaktır. Kendimizden başlayarak dilde yerleşmiş eril söylemle yüzleşmeye davettir. Psikanalitik kuramın özcü insan doğası tahayyülünü merkez alan modern bilimsel rasyonalitenin eleştirilmesidir. Bunun için kolları sıvayan post feministlerden referansla, özgürleşme yolunda tüm insanlık çemberinin ortak etkinliğinin mecburiyeti vurgulanmaktadır. Feminist başkaldırının özgürleşme hareketlerinin tümünde kendiliğinden içkin olduğunun ya da olması gerektiğinin altı çizilmektedir.

Anahtar Kavramlar; Post feminizm, Kadın Yazınsallığı, Yapı sökümcülük, Derrida, Cixous, Gelenek, Eril, Dişil, Özgürlük Hareketleri, Kadın Doğası     

     Ben-in kendini tanıması için başka Ben'e duyduğu bu gereksinim kültür tarihinin yakıtı. Tanımlamak güven verdiği ve öngörüde bulunmayı sağladığı için kontrolü kolaylaştırıcı bir çaba. Ne kadar çok şeyi tanımlayabilirsem o kadar iyi hissederim. Çünkü tanımlayamadığım şey tekinsizdir. 

     Moderniteyle birlikte Özne-Nesne, Ben- Doğa ayrımı birey olarak insanın ilerleme olanağını müjdelerken,  bilim ve kültür  üzerinden üreteceği tahakküm politikalarından da haberdar mıydı bilemiyoruz ama tahakkümün tarihin dokusunda mevcut olduğunu biliyoruz. Benjamin, şiddetin evrensel tarihi derken zaman ve uzam bakımından bir devamlılıktan bahsediyor olsa gerek. Acı tecrübelerimiz bize gösterdi ki; faşizmin dini ve ulusu yok, tıpkı iblisin renginin olmadığı gibi…

Özgürlük ve demokrasi vadeden modernitenin kör kuyusu; Kadın Hakları.

“Cinsellik politik nitelik taşıyan bir sınıflamadır ve bu politika bir cinsin diğer cinse egemen olmak için kullandığı yolları ifade eder” diyor Kate Millet.

Feminizm cinsler arası eşitsizliğin doğasını anlamaya çalışan toplumsal cinsiyet politikaları, iktidar ilişkileri ve cinsellik üzerine yoğunlaşarak mevcut eşitsizliği ortadan kaldırmak için teori ve pratikte çalışan bir düşünme biçimidir. Bugün tarihten örnekler vererek meselenin enlemini genişletebiliriz ama dikey düzlemi zaten bir ıstırap olarak burnumuzun dibinde. 

Düşünce Tarihinin labirentlerinde yürürken bu tarihin mimarlarıyla karşılaşırız. Bazı karşılaşmalar heyecan verirken bazıları can sıkıcı bir hayret duygusu yaratabilir. Hadi bakalım;

Aristoteles’ den Sartre’ a kadar birçok filozofun kadını eksik bir beden olarak tanımladığını görebiliriz. 

Platon’a göre; Kadın, ruhun şehvetli ve bayağı parçasını temsil eder. “Timokratik Adam” (kitap VIII) adlı alegoride genç adamın annesi ve babası üzerinden erkeğin rasyonel tabiatını betimler. Bu durumda kadın akıldan yoksun bir varlık olarak erkekten aşağıdadır. 

Aristoteles’e göre; kadın, “pnuma” (can) ve spermden yoksun, eksik bir erkek olarak tanımlanmaktadır. (Aristotle, The Generation of Animals)  

Sartre ise kadını belli bir eksiklik ya da yokluk bağlamında tanımlar. Kadını bir Oyuk (Hole) olarak betimler. “Şüphesiz ki onun cinselliği penisi yalayıp yutan obur bir ağızdır-kolaylıkla kastrasyon fikrine neden olabilecek bir olgudur. (Jean Paul Sartre, Being and Nothingness)

Freud’un penis kıskançlığı teorisine göre kız çocukları yaklaşık üç yaşlarında bir şeylerin eksik olduğunu fark ederler. Bunun tam olarak ne olduğunun farkına varmaları da genital organlarını karşılaştırmalarıyla gerçekleşir. Kız çocuğu bu mukayese sonucu hadım edildiğini düşünür. Hadım edilmemiş olan erkeğin sahip olduğu penisi kıskanma duygusu böylece başlamış olur.

Lacan “İktidarın dildeki yeri simgesel düzeni dayatan fallus’tur” derken sembolik bir iktidar nesnesine göndermede bulunuyordu. Simgesel düzenin babaya ait doğasına vurgu yapan bu söz, tüm yapıya hükmeden bir zihniyeti, erkeğin de kadının da tüm cinslerin arzu yönelimini ele geçirmiş bir hayaleti betimler. 

Freud’un Penis Kıskançlığı üzerinden cinsler arası ilişkiyi açıklama girişimi ve “Oedipal Kompleks” ile doruğuna çıkan indirgemeci insan doğası tasavvurunda “Kadın” ve “Erkek” fallus’un merkez olduğu bir hayatın nesneleri haline gelir. Post-feminist teorilerin dikkat çekmek istediği şey, tam da böyle bir nesne konumuna indirgenmiş insan modelidir. 

Psikanalize göre normallik ve anormalliğin nasıl tanımlandığına bakalım;

Normal bir kadın, penisi kıskandığını, onu arzuladığını kabul eden bir kadındır. Anormal kadın ise penisten yoksun olduğu, penisi kıskandığı gerçeğini kabul etmeyen kadındır. Böylece klasik psikodinamik bakışta; fallus merkezci bir dünya görüşü buluruz. Fallus merkezciliğin kökenindeyse Derrida’nın “Varlık Metafiziği” dediği şey vardır. Bunun kadınlar için anlamı şudur; Gerçeklik bir varlık/yokluk ikiliği temelinde tanımlanır. Elbette kadınlar bu ayrımın ikinci tarafına karşılık gelirler.

Lacan'la  birlikte penisin bir iktidar simgesi olarak “fallus” a dönüşmesi kişisel ve toplumsal bilinçdışına işlenmiş doğası deşifre edilmeye başlanmıştır. Penis kıskançlığı ve Oedipal krizin en ironik ve sarsıcı kritiği Fransız filozoflar Deleuze ve Guattari'den gelir. 

 "Oedipus kadını işyerinde taciz eden şirket patronudur; Oedipus psikanalist denilen küçük penistir. Oedipus politik despottur; Oedipus faşist öğretmen'dir; Oedipus Tanrı'dır;

Oedipus baskıcı rahip’tir; Oedipus Polis'tir;

Oedipus...

Her hangi bir otorite figürüdür."

“Anti-Oedipus’a Önsözden” (Deleuze)

  

Görüldüğü gibi aslında arzuyu, akışı, enerjiyi ve yaratıcılığı genital yapısında taşıyan dişil yapı “kadın” adı verilen pasif ve reaktif arzu ile özdeşleştiriliyor. Bu aşamadan sonra dişi artık isteyen değil, istenilen yani özne değil, nesne biçimine bürünüyor. Böylece “kadın” toplumsal bir cinsiyet olarak kuşaklar boyu eğitilen öğretilen ve koşullanan köle pozisyonunda sıkışıyor. Üstelik felsefeciler ve bilim insanlarının “rasyonel” yöntemleriyle bu durum,  dişinin doğasından kaynaklanıyormuş gibi gösteriliyor.

       Kadın; women kelimesi Man-erkek üzerinden tanımlanırken dişi  (feminine)  kelimesi neredeyse kullanımdan atılıyor.

Sözlükte “dişi” kelimesinin Türkçe de “kancık” anlamına geldiğini de bu vesileyle öğrenmiş oldum. Dişi, Türkçede;  şuh, işveli, çekici gibi anlamlara da geliyor. Hatta bir de şöyle bir anlamı var; Girintili ve çıkıntılı olmak üzere bir çift oluşturan nesnelerden girintili olan.  

     Post Feminizm, geleneğin içselleştirilmiş normlarını mercek altına almayı önerir. Cinsiyet kategorilerinin sabit olmayıp değişken nitelikte olduğunu ifade eden post modernist teoriyle, sabit cinsiyet kategorilerinin ötesindeki yapı sökümcü bir özne anlayışıyla feminist teoriyi birleştirir. Böylece epistemolojik temelini kazanan post modernist feminist teori, kadının tarihte her zaman tarih dışına nasıl itildiğini açıklamaya çalışır. Onlara göre kadının kendisinden bahsetmek henüz mümkün değildir. Henüz kadının özne olabildiği, kendini yaratabildiği ve yazabildiği bir tarih yazınından yoksunuz. Aydınlanma düşüncesinin, batı düşünce tarihinin, ilerlemeci tarih anlayışının radikal eleştirisi kadını olduğu gibi erkeği de özgürleştirecektir, diyebiliriz. 

Frankfurt okulunun özgün filozoflarından Benjamin, Tarih Üzerine Tezlerde “Devrim, tarihin havını tersine taramaktır” derken,  ilerleme mitiyle sürekli bir yıkıma doğru sürükleyen erkek aklının kritiğini yapar. Zira akıl erkeğin, bilim erkeğin  sanat erkeğin sanatıydı. Tarihin havını tersine tarayan devrimci bir hareket; erkeğin yakıp kül ettiği dişi pozisyonu yeniden keşfetmeyi, onunla yüzleşmeyi ve kefaretini ödedikten sonra barışmayı da sağlayabilir. Kahraman erkeğin diğerine zulmünün yazıldığı insanlık tarihinin adı anılmayan mağdurları her çağda ve her coğrafyada kadınlardır.  

Kadının özgür olmadığı bir yerde erkeğin özgürlüğünden de söz etmenin imkânı yoksa buna "varlığın" özgürleşmesi demek daha doğru olacaktır. Varlık dediğimizde var oluşun tüm katmanları –doğa-hayvan-bitki- özgürleşmenin öznesi haline gelir. 

Efendi/Köle diyalektiği açısından Erkek/Kadın ikiliği değerlendirilirse kadının efendisinin zaafları üzerinden kendi hegomanyasını inşa etmeyi denediğini de görebiliriz. İlişki çemberinde kimin efendi kimin köle olduğunun sınırları kaybolabilir. Efendi hiç fark etmeden kölesinin kuklasına dönüşebilir. Hatta bazı durumlarda köle intikam duygusuyla an be an efendiyi –bazen koca, bazen baba, bazen sevgili vs.- tahakkümüne alabilir. Aristoteles için köle; köle olmasının öznel koşullarını kendi korkaklığında taşıyordu. 

Kadın'ı kamusal hayattan uzak tutmaya çabalayan ve onun arzularını görmezden gelerek ya da dişil yaratımı rahme indirgeyerek kadına bir kuluçka makinesi gibi davranan erkek phallocentric (Fallus-merkezcilik, Derrida)  tarihi kirletneye etmeye devam ediyor. Lacan “Fallus’un ne olduğunu anlarsan geri kalan her şeyi anlamış olursun” derken sadece insan nüfusunun yarısını oluşturan erkeklerin diğer yarısı üzerindeki tahakkümünü değil fallus merkezci aklı içselleştirmiş dişi pozisyonun  da acıklı halini betimlemeye çalışıyor olmalı. 

Modern Dünyada ötekileştirme, diğerlerinden nitelik olarak ayrılmakla birlikte temel argümanını muhafaza ediyor. Kamusal alanda söz sahibi birçok kadının, cinsiyetsiz bir görünüme büründüğünü, bazen erkeksi pozisyona öykünerek dişiliğini sakladığına tanık olabiliyoruz. Bu durum gizil bir baskıyla, bazen de kadının kendi kendine uyguladığı bir otosansürle gerçekleşiyor. 

Böylelikle kadın, ciddiye alınmasının kolaylaşacağını düşünüyor ya da düşünmek zorunda kalıyor. Bazen  bir femme fatale olarak, bazen de  androjen bir kostümle konforlu ve temkinli bir entellektüel çabanın içine girebiliyor ama bu samimiyetsizlik tehlikeli bir hal de alıyor çünkü her biçimde hınç dolu. 

           Sınıfsal, homofobik, ırksal, dinsel ayrımcılık adaletin ve özgürlüğün inşası için mücadele alanları. Bu arayış ancak zihniyetin değişimi için yapılacak eylemlerle ereğine yaklaşabilir. İşte bu sebeple Derrida yapı sökümcü okumayı önerirken “kulak zarını yırtmak” gerektiğinin altını çizer. (Cogito, Derrida sayısı) Böylelikle aynı zamanda “logocentric” (söz merkezci) olan ve “fallocentric” (fallus merkezci) yapı parçalanıp bertaraf edilebilir. “Penisinden söz etmeye cüret eden ilk akademisyen benim” der Derrida… Benim gibi olmayana bir fotoğraf objektifi kadar ethostan arınmış olarak bakmayı beceremediğimiz sürece hiçbirimiz özgür olamayacağız. Çünkü özgürlük tikel değil tümel bir devinimle hakikatine yaklaşır. 

Feministler, edebiyat eserlerinde klişe kadın tipleri yaratılmış olmasını kadına karşı oynana bir oyun olarak görürler. Bu oyunu deşifre etmek için dişi/Kadın kavram çiftini ayırmakla işe başlarlar. Buna göre Dişi; Biyolojik bir ayrım iken kadın toplumsal cinsiyet kodlarıyla örülmüş bir giysidir. Dişilik doğuştandır, doğaldır. Kadınlıksa eğitim yoluyla sonradan kazanılır bir tür terbiyeleme işlemidir. Bu işlemeyi reddeden kadınlar, doğaya ters düşen cadılardır.  Ataerkil düşünce kadının bir özü olduğuna kadını da inandırmaktadır; uysal, namuslu, masum, itaatkâr, doğurgan vb. 

M.Gilbert ve Suzan Gubar, edebiyat eserlerindeki klişe kadın tiplerini tahlil ederek eril dili ifşa etmeye çalıştılar. “Evdeki Melek” ya da “Canavar” olarak adlandırdıkları kadın tipleri erkeğin beklentileri ya da hayal kırıklıkları üzerinden tanımlanıyordu. “Evdeki Melek” namuslu, alçak gönüllü, uysal, masum, anaç, şefkatli ve itaatkâr bir tip olarak makbuldür. Kendini evine, çocuklarına ve kocasına adayacaktır. Diğer yandan “Canavar” tipi bağımsızlığına düşkün, erkeğin biçimlendirmesini kabul etmeyen bundan dolayı da erkeği korkutan bir modeldir.

Özellikle edebiyat eserlerine, yazınsal deneyimlere pos feminist bir perspektiften bakan Helen Cixous’a değinmeden bitirmeyelim;

Yapıtlarını 1970’lerde veren Cixous, ataerkil batı kültürünün dilini Derrida’dan yola çıkarak eleştirmiştir. Batıyı yalnızca logosentrik (söz merkezci) değil aynı zamanda Fallosentrik (Fallus merkezci) bulur. Daha önce de değindiğimiz karşıtlıklar üzerinden kurulan fallus merkezci dil şöyle işler; doğa/kültür, ruh/beden, form/madde, yaşam/ölüm ve erkek/kadın gibi. Dikkat edileceği üzere ikinci terim her zaman bir eksikliği ifade etmektedir.  Derrida bu ikili değer sisteminin zor da olsa yıkılabileceğine inanır. 

Cixous da kadınların ezilmesine ve susturulmasına hizmet eden bu kültür sistemini yıkacak kadınca bir dile gereksinim olduğunu savunur. Fallogosentrik olmayan bir dilin inşası, özgürleşecek ruhların ödevidir.

İkili karşıtlıklar mantığına yer vermeyen bir başkaldırı dilidir bu. Yazınsal, şiirsel özellikler taşıyan bir dil. Böylece kadın tarih sahnesinde gecikmiş rolünü sahiplenmiş olacak, hepimiz tarihin yeniden yazımı ve yaratımı için insanlık paydasında birleşebileceğiz. Kadının kendini yaratabildiği bir dünya belki de ilerleme mitinden ve bu mitin yarattığı katastroftan da uzaklaşacaktır. 

Sözlerimi Ursula K. Leguin’den bir alıntıyla bitiriyorum;

- Söyle bana Teyze, bir yazarda olması gereken tek şey nedir?

- “Söyleyeyim” der, hayal gücü; Bir yazarda olması gereken tek şey taşak değil.

Görsel 2; © 2021 The Estate of Ana Mendieta Collection, 

LLC. Courtesy Galerie Lelong & Co. / 

Licensed by Artists Rights Society (ARS), New York

Görsel 3; Scroll from Carolee Schneemann’s performance of Interior Scroll, 1975, at the Telluride Film Festival, Colorado, September 4, 1977.

 Kaynakça

*PEREZ, Rolando (2008)

Anarşi ve Şizoanaliz, Çev. Şervan Adar Avşar, Versus Yayınları

*Türkçe Sözlük (T.D.K 2009)

*Deleuze, Anti Oedipus

*Cogito, Derrida Sayısı

*Cogito, Feminizm Sayısı

*Camile Paglia“Cinsel Kimlikler”

*Julia Kristeva “Korkunun Güçleri”

 *Virginia Wolf “Kendine Ait Bir Oda”

*Ursula K. Leguin “Kadınlar, Rüyalar Ejderhalar”

*Helene Cixous, Rüya Dedim Sana

*Judith Butler, Bela Bedenler

*Luce Irıgaray, “Başlangıçta Kadın Vardı”

*Varlık dergisi, Hayatta ve edebiyatta yıkılmamak; kadın şiddet şiir sayısı

*Lacan, Fallusun Anlamı

*Ece Ayhan, Şiirimiz Mor Külhanidir Abiler (şiir)

*Yelda Karataş, Zait (şiir)

*Didem Madak, Grapon Kağıtları (şiir)

Türkiye'de Aile ve Mahrem

       

        Bu çalışmada aile kurumunun menşei, toplumsalın oluşumunda ve süreğenliğinde işlevine değineceğim. Özellikle 1960’lardan sonra modernleşme çabası içindeki Türkiye’nin kentlerde yaşayan orta sınıf (küçük burjuva) ideolojisinde şekillenen aile yaşamına odaklanacağım. Bunu yaparken sosyolojik imgelem oluşturması bakımından dönemin edebiyat eserlerinden faydalanacağım. Aile ve Mahrem meselesinde kurumsal belirlenimler ve tanımlamalara göre değil içeriden, insansal yaşantıya odaklanmaya çalışacağım. Mahrem ve Kamusal arasındaki şeffaf perdeyi ya da bir kapı eşiği kadar mesafeyi dolduran ayrıntıları tahlil etmek niyetindeyim. 

 "Kır Düğünü" 

80’lerin slow şarkılarıdır sebep biraz da 

insanları sömürgecilerine benzeten 

keten takımlar, tango, fiyonklu masa örtüleri 

dersu uzala’dan dersler çıkarmak 

gelin Bilkent’te iç mimari, 

baba koç’ta genel köle 

her gramı çok değerli elliiki kilo anne 

zaten amaç elli iki yıl sonra 

hiç bakılmayacak fotoğraflarda en iyi yeri kapmak. 

Bir Kutlu hikâyesine giremeyecek tipler işte 

damat her şeyi kaydediyor 

el kamerasıyla gerdeğe girmek deyimini bilmiyor çünkü 

oluyor böyle şeyler salaklık endüstrisinde 

dilekler tekrarlanır, müzik tekrarlanır 

belki yakışırdı beyaz bu kadar tekrarlanmasa 

o kötü gülümsemeye verilmez bu kadar para 

gelin habersiz; bu düğün daha önce de yapıldı y

eminli örnek deyimini bilmiyor çünkü 

benimle tekrar edin! ilk beş sene çocuk istemeyecekler 

ikinci beş yıl nasıl geçti anlamadan 

üçüncü beş sene de çocuk onları istemez bir sürü albüm, bir sürü diyet kupürü, bir sürü… 

ankastre mutfağında aval aval bakınarak 

bu bakınma daha önce de yapıldı 

gelinliği faize sevim’den annesi şahit 

oysa he şey çok özel olacaktı geline göre 

her şey çok genel oldu sonucu niye 

bağlamı farklı ama eren’le konuştuyduk 

arjantin’e aşık olur, almanya’yla evleniriz."

Osman Konuk, Beyaz Savunma Profil Yay. 2014 İstanbul s.19 

    Bir şiirle başlamak istedim. Sadece şiiri okumak aslında… 

Yüzyıllardır insanlar yazılı olmayan antlaşmalarla aileler kurdular. Tarih boyunca insan türünün cinsel hayatını organize etme, denetim altına alma arzusu aslında düşünen ve konuşan bir hayvan olarak insanın toplumsal yanına işaret ediyor. Antropolojik kazılar bizi “gelinlik”le ilgili ilginç bir ayrıntıya da götürüyor; Beyaz gelinlik aslında antropomorfik dönemde tanrılara kurban edilen bakire kızlara giydirilen bir tür kefen… 

 

        İlk toplumsal aile, en azından anne. Anneyle ilişkim; toplumla ilişkim, dersem abartmış olabilirim belki ama tümüyle yanıldığım söylenebilir mi? 

         

        Aile biçimlerinden, matrilokal, patrilokal, ataerkil, anaerkil, monogami, poligami vb. sosyolojik sınıflandırmalardan söz etmeyeceğim. Türkiye’de Aile teması içinde özellikle 60’lardan bu yana süregelen toplumsal değişim yelpazesinde bir yolculuk yapmayı planlıyorum. Özellikle modernleşme krizinin tam ortasında kendini tanımaya, tanımlamaya çalışan, gelenekle-yenilik arasında sıkışıp kalan orta sınıfın çeşitli veçhelerinden diyebileceğimiz aile yapısına odaklanmayı... Bunu yaparken düşünme merkezimi edebiyatın verileri oluşturdu. 

        

        Tezer Özlü’nün “Çocukluğun Soğuk Geceleri” eseri otobiyografik bir roman olması dolayısıyla meseleyi sosyolojik bakımdan irdelemeye imkân tanıdı. Metnin ağırlık merkezi aile içindeki kadının durumu gibi görünse de aile’yi oluşturan tüm bileşenleri anlamaya çalışmak gerektiğine inanıyorum. Her ne kadar kadın’ın toplumsal cinsiyet rolleri altında ezilen, emeği sömürülen taraf olduğunu istatistiklerle biliyor olsak da erkeğin bu ilişkiler bütünü içinde yaşadığı süreci de anlamadan hiç kimsenin özgürleşebileceğine inanmıyorum. 

   

         Post feminist manifestonun diskurunu hatırlayalım; “Kadının özgür olmadığı bir yerde erkeğin özgürlüğünden de söz edemeyiz.” Familia kelimesi, Romalılarda karı-koca ve çocukları değil, yalnızca köleleri kastetmektedir. Famulus bir ev kölesi, Familia bir adamın olan kölelerin toplamını ifade eder. (Marx, Engels, Lenin, 1979;171) Kelimenin Romalılarda karşılığı bu olsa bile “Aile” olgusu insan olmanın insanın cinsel ilişkilerini ve ekonomik süreçlerini düzenlemenin ilk ve en sıkı rastlanılan biçimidir. Engels(1979;41), aynı eserde şöyle diyor; “İnsanlar, hayvanlar arasındaki cinsel ilişki biçimlerini tamamen aşarak insanlığa geçmişlerdir.” Aile, başlangıçta coğrafi ya da türsel olarak başka biçimlere bürünmüştü. Erkin paylaşımı bakımından, yerleşim yeri bakımında ya da eşlerin sayısı bakımından aile türlerini biliyoruz. 

       

        Özellikle Modern ailenin insanın evrim çizgisinde onun doğasına bozucu etki yaptığını ve ilksel insanın yaşama biçimindeki doğal ilişkileri darmadağın ettiğini düşünürler. Modern Burjuvazi, Aileyi oluşturan değerleri parçalamıştır ve taraflar arasında sömürü ilişkisini hâkim kılmıştır Marx’a göre de… (Marx, 1974; 112) Özellikle analık hukukunun yıkılışıyla kadın cinsinin tarihsel yenilgiye uğradığına vurgu yapar Engels. Kadının erkek için keyif ve çocuk doğurma aleti haline geldiğini ekliyor. Antik Yunandan bu yana Kadın cinsinin aşağılandığı aile, efendi köle diyalektiğinin yeniden üretildiği bir düzenektir. 

        Modern aile için de değişen bir şey yoktur aslında. Hatta süreç çok daha ikiyüzlü bir hal almıştır. (Engels, 1990; 62) Aynı eserde şöyle yazıyor; “Modern Karı Koca ilişkisi, açık ya da gizli kadının evsel köleliği üzerine kurulmuştur. Ve modern toplum, salt karı koca ailelerinden meydana gelen bir kütledir.” Türkiye’de Aile Yapısını anlamak için Modernleşme sürecini ve bu sürecin yarattığı çelişkileri tahlil etmeliyiz. Bu ise emek ve zaman isteyen büyük bir çalışmayı gerektirir. Burada sadece Modern Türk Edebiyatından bazı kesitlerle aile, kadın, erkek, çocuk, eğitim gibi temalar üzerinden tahliller yapmayı deneyeceğim. Genelleme yapma mecburiyetine düşmeksizin kültürel bir kritik yapmakla yetineceğim. 

         Tezer Özlü, “Çocukluğun Soğuk Geceleri’nde hapsolduğu evleri, aile içinde yaşadıkları sessiz akşamları, dile gelmeyen, söylenmeyenlerin ağırlığını ve bir türlü değiştiremediği ilişkileri anlatır. “İnsan ilişkilerini değiştirmek için yaşadığını” yazar Yaşamın Ucuna Yolculukta…Taşradan İstanbul’a göç eden bir ailenin kızı olan Tezer Özlü, sıklıkla otobiyografik eserler kaleme almıştır. Müslüman mahalleden Hıristiyan okuluna giden ve evinde sevgisizlik hisseden bir 68 kuşağı gencidir. 

         Modernleşme sürecinde kendini tanımlamaya henüz başlayan küçük burjuva sınıfından insanların yalnızlığı ve bu yalnızlığı yaratan bir ilk ortam olarak “Aile”nin deşifre edilmesiyle karşılaşıyoruz. Bu durum daha çok yakın dönem Türkiye’siyle ilgili bir çalışma gibi görünse de aslında çekirdekte zihniyetin pek de değişmediğini, modernleşme çabası içinde bireyleşme mücadelesi veren Türkiyeli insanların gelenekle batı arasında kalmasının gerilimli dünyasına tanıklık ediyoruz edebiyat aracılığıyla. Romanlarında resmettiği küçük burjuva bir ailenin anılarına dönecek olursak müfettiş ve eski asker bir baba, mesafeli ilişkiler kuran bir anne, evin yükünü taşıyan babaanne, kitaplar yazan entelektüel bir ağabey, nispeten yakın ilişki kurabildiği kız kardeşidir. “İçerisinde severek yaşayabileceğim arka dünyalardan kopma köklerim olabilirdi. Annem ve Babam gibi, tüm kentler, ülkeler, günler, geceler, her gökyüzü de yabancı kaldı bana” (Özlü, 2006;44 Kalanlar) 

         Bu dönem eserlere bakıldığında1960’larda henüz oluşmaya çalışan küçük burjuva yaşantısının aile çemberinde başlayan yabancılaşmayı besleme biçimine tanıklık edebiliyoruz. Psikolojik ya da varoluşsal bir olgu gibi görünen yalnızlığın ya da yabancılaşmanın sosyolojik kodlarını da okuyabiliriz. Burada yalnızlık ile yabancılaşmayı aynı anlamda değil fakat bir yaklaşıklık içinde kullanma eğilimindeyim. Aslında “yabancılaşma” bireyin yalnızlığıyla da yüzleşemediği bir kendinden ayrışma, kendine uzak düşme halidir, diyebiliriz. 

         Varoluşsal açıdan insan olmak, dünyaya fırlatılıp atılmış olmak ise (Heidegger) birey olmak sadece dünyaya değil bir topluma, kültüre, değerler çemberinin içine düşmüş olmakla ilintilidir. O halde yabancılaşma, kişinin en az iki kişilik yalnızlığıdır, diyebiliriz. Bireyin, sosyal çemberin içine giremeyişi, bir türlü kendini topluma ait hissedemeyişi ve o bütünün kıyısında durarak ne orada ne de tam dışarıda bulunamayışının yarattığı gerilim, bizi sosyolojik bir analize, toplum-birey ikiliği belki de ikilemine götürmektedir. 

        Blanchot “Unutuş ve Bekleyiş” (Monokl Yayınları, 2012; 72), adlı eserinde şöyle yazmıştır; “Sizin yanınızda kendi varlığıma katlanamıyorum” Burada yalnızlığını tarif edişi bakımından incelikli bir şuur söz konusu… Kendine bir kaç adım dışarıdan bakabilme becerisi ya da cesareti… Yaşamı bir deneyim olarak edebiyata dönüştürebilenlerin çoğu böyle bir mesafeyi yaratabilmiş sanatçılardır. Yalnızlığımı yaşamam için bile başkalarının varlığına ihtiyacım var. Eğer bu dünyada benden başka kimse olmasaydı, en başından beri bu böyle olsaydı “yalnızım” diyebilir miydim?

        Aristoteles’ten bu yana “Antropos on Politicon”un kendini tanımlamak için bir “başka”sının varlığının zorunlu olduğunu biliyoruz. “Geceleri anneme sokulunca hem soğuktan korunuyorum hem de yalnızlıktan” (Özlü, Çocukluğun Soğuk Geceleri s.8) İnsanın kendi kimliğini inşası düşünüldüğünde, ilk başkası annesidir. Ben’i ben yapan, Ben’i rahminde taşıyan, Ben’i koynunda bir uzvu gibi taşıyan “anne” aynı zamanda ben’in kendini kurma ediminde ona en yakın başka’dır. Özgürleşerek toplumun bir ferdi olma çabası içindeki insan, yaşadığı korku, yorgunluk, acı ve yabancılaşmadan sonra yine de anne’ye sığınır. Henüz kültürel bir varlık haline gelmeden evvel annesinin kollarında güçsüz, tutsak ama güvendedir. 

         Peki, özellikle Türkiye’de Modernleşme süreci, nasıl bir Aile profili yaratmış olabilir, ya da böyle bir profilden söz edilmesi mümkün müdür? Nasıl anneler, nasıl babalarla büyüdük? “Anne ve Baba, Özlü’nün otobiyografik romanı olan Çocukluğun Soğuk Geceleri’ne, sevginin ya da öfkenin yöneldiği birer yüzden, ruhsal bir içerikten çok sanki sırf kamusal bir dünyanın ideolojik bir aygıtın temsilcileri olarak girmiştir.” (Gürbilek 1999: 67-68) Burada mahremin alanına giren kamu’yla karşılaşırız. Belirtmek isterim ki bu çalışmada Tezer Özlü eserlerine yönelişim, adeta onun cümlelerini referans alışım rastlantısal değildir. Elbette onun kuşağından başka birçok yazar ya da eser değerlendirmemizin merkezinde yer alabilirdi. Burada bizi ilgilendiren iki önemli özellik mevcut; İlkin, Özlü’nün eserlerinin otobiyografik niteliği. İkincisi de 68 kuşağının etik politik özgürleşme hareketlerinin kalbinde yaşamış, tecrübelerini eserlerinde politik göndermeler ve eleştirilerle paylaşmış olmasıdır; “Babamın kuşağındaki Türk erkekleri ne büyük bir askerlik sevgisi besliyorlar” (Ç.S.G;7) derken dönemin ruhunu, “Babam ölemiyor çünkü yaşamaya başlamadı” (Kalanlar;52) derken de ideal bir erkek ve baba profili çizme kaygısı altında ezilen kendiliğin dramını ele veriyor. “Babamla annem arasında hiçbir sıcaklık, hiçbir sevgi yok” (Ç.S.G;11) derken de “Aile” yi oluşturan iki temel bileşenin (Anne-Baba) kurumsal bir yapı olarak onu ayakta tutma, ayakta tutma çabası içindeyken de önce birbirine yabancılaşan karı-kocanın sonra çocuklarına ve nihayet topluma nasıl yabacılaştığını okuyoruz. (Bu aileyi bir arada tutacak olan bağ ne olacak? Sevginin olmadığı bir ailede Marx’a gidersek tek bağ ekonomidir mi?) 1 Mayıs 1977’de “Burası bizim değil bizi öldürmek isteyenlerin ülkesi” der dostu Leyla Erbil’e… 

         Ülkedeki politik atmosfer kuşkusuz aile içi yaşantılara da yansır. Bir toplum için en sarsılmaz en azından reddedilmesi güç organik bağın merkezidir Aile. Bireyin kendini kurma ediminde içinde büyüdüğü ailenin ideolojik kodları evin içinde konuşulan ya da konuşulmayanların sisli havasında yaşamaya devam eder. Ola ki anne ve babayla farklı bir ideolojinin izini sürmeye başlarsa-ki böyle örneklerin sayısı çoktur- bireyin çelişkisi daha da çoğalır. Kendini ailesine anlatamayan kişi toplumuna nasıl anlatabilecektir? Anlatabilecek midir? 

         Sabahattin Ali’nin Kürk Mantolu Madonna adlı eseri, günümüz Türkiye’sinin Aile Yapısını, Aile içinde kendini yitiren erkeğin yaşadığı yabancılaşmayı, cinsiyet rollerinin yarattığı ağırlığı anlamamız için ufuk açıcıdır. Özellikle son yıllarda büyük bir okur kitlesine ulaşması, neredeyse çok okunanlar listesine girmesi manidardır. Modernleşme sürecinde Türk Aile yapısındaki çelişkilerin sadece kadınlar için değil erkekler için de yarattığı acıyı dramatize etmeden anlatabilmeyi başarmış bir roman. Erkek bir yazarın Kadın’ı dile getirişindeki gerçekçilik bakımından da değerlidir; “Dünyada sizden, yani bütün erkeklerden niçin bu kadar nefret ediyorum biliyor musunuz? Sırf böyle en tabii haklarıymış gibi insandan birçok şeyler istedikleri için... Beni yanlış anlamayın, bu taleplerin muhakkak söz haline gelmesi şart değil... Erkeklerin öyle bakışları, öyle bir gülüşleri, ellerini kaldırışları, hülasa kadınlara öyle bir muamele edişleri var ki...” (a.g.e 2008;81) Raif Bey, Maria ile kalıp kendi sınırlarıyla mücadele etmeyi göze alabilseydi hayatının kontrolünü ele alabilecek, kendini inşa etme sürecinde ülkesinin ve çağın koşullarını aşma iradesini gösterebilecekti belki de. Raif Bey, yarı yoldan döner. Aşkının ve ondan kendisini yeniden inşa etmesini bekleyen çağrının peşinden gitmez. Raif Bey arada kalmıştır. 

        Görmekteyiz ki, aile sadece kadın için değil erkek için de kendine ihanet etmenin, kendinden vazgeçmenin gerekçesi olabilmektedir. Yapı, bireyin iradesini elinden alacak kadar onu zorlayabilmektedir. Erkek ve Kadın arasındaki mahremiyetin Türkiye’de büründüğü biçim açısından şu cümleler ilginçtir; "Bu mavi boşlukta etimiz bile sonuna dek sevişemiyor. Çünkü bu ses geçmez, ışık sızmaz odada bile başkaları bizimle birlikte." Yusuf Atılgan, Aylak Adam (2008;11, YKY) Sadece sevgili olmak bakımından değil, evlilikle gelen konfor ve statü yükselmesi bile “Aşk” üzerine kurulması öngörülen bu birlikteliğin aslında sadece iki kişilik olmadığını hatırlatıyor. 

        Burada derinlerde yatan cinsiyetçi uzantıları görebiliriz. Cinsel özgürlük bakımından sınıfta kalmış bir toplumun fertleri, aile oluşturduklarında yatak odasında yaşananlar toplumun bütünü için bir değer taşır. Hane içi ile hane dışı arasındaki eşik, mutsuzluklarımızın, yabancılaşmamızın, öfkemizin, sevgiye ya da aşka olan inancımızı yitirişimizin filizlendiği araf olabilir mi? İçeride kendi olamayanın dışarıda yaşadığı şey ile dışarıda kendi olamayanın içeride yaşadığı şey arasındaki gerilim toplumsalın hiç dinmeyen tansiyonuna katkı sağlıyor olabilir mi? 

         Aristoteles, insanı toplumsal bir hayvan olarak tanımlarken akıl yürütme sürecinde insanın konuşan hayvan olmasına vurgu yapar. Konuşabildiği için düşünen insan, düşünerek kendisi için neyin daha iyi olabileceğine karar verebilen iradi bir varlıktır. Doğa’nın belirlenimlerinin sınırlanırını zorlayabilir, toplumsal örgütlenmeler oluşturarak adaleti sağlayabilir, kendini anlama, anlaşılma arzusunu doyurabilir. Tıpkı bir bitki tohumu gibi yeryüzüne ekilen insansal doğa, onu yeşertecek bir çevrenin, insan çevresinin özlemini çeker. İşte bu ilk özlem ailedir, diyebiliriz sanırım. İnsan kendini ifade edebildiği bir ailenin ferdiyse yaşayabileceği birçok varoluşsal krizi de aşabilir. Diğer yandan kendini saklamak zorunda hissederek yetiştiği bir ailenin parçasıysa yaşayacağı yabancılaşma toplumun bütününe transfer edilebilir. Ailede başlayan yabancılaşma, bireyleşme sürecinde olumlu yanlarını bir kenara bırakırsak sınırları zorlayan bir eşiğe gelirse, birey toplumsala da kuşkuyla, öfke ve korkuyla yaklaşabilir daha doğrusu ondan uzaklaşabilir. Bu elbette her zaman fiziksel değil duygusal, zihinsel bir uzaklaşmadır. Böyle bir uzaklaşma, “Mahrem” ile “Kamusal” arasındaki eşiğin ne kadar saydam olduğunu bize gösterir. Leyla Erbil “Tuhaf Bir Kadın” eserinde toplumun kurallarına hapsolmuş bir anneyle ona başkaldıran kızı Nermin’in hikâyesinde cinsellik tabusunu kadın gözünden inceler; Nermin’in annesi Nuriye Hanım’a göre evlik öncesi cinsellik bir genç kız için utancın en büyüğüdür. Sürekli kızına yön verir, kontrol altında tutmaya çalışır. Ataerkil toplum portresini Nuriye hanımın tutumlarında izleriz. 

        Kadın bedeninin tutsaklığına yapılan vurgu bize gösterir ki; kadının cinsel olarak özgürleşmesi sadece onun bedenini değil tüm toplumu ilgilendirir, hatta tehdit eder. Patriarkal sistemde kadın annedir, namuslu olmalıdır, namuslu ve edepli olmak onu makbul kılar. Aile içi şiddet çoğunlukla erkeğin şiddetidir; Zeynep Direk, (Varlık, Mart 2015;9) “Balibar felsefesinin bir terimini kullanarak ifade edersek hepimiz “aşırı şiddet”in ürünleriyiz” diyor. Aile içi şiddet, (suç, insest, taciz vb.) yaşantılar “mahrem”in koruması altında yaygın, olağan, süreğen bir hal alıyor. Konuşulamayan her düşünce, duygu ve yaşantı, mahremin karanlık yüzünü yaratıp, onu besliyor ve büyütüyor. Üstelik konuşamayan sadece çocuklar ya da ataerkinin altında sinmiş kadınlar değildir. Bizzat insancıl özden uzaklaşmış, içeriksiz “erk” basıncı altında ezilen ata’nın kendisidir de. 

         Modernleşme sürecinde biçimsel olarak epeyce ilerleme kaydedilmiş gibi görünse de aslında zihniyette dönüşümden söz etmek kolay değil. Kentsel-Modern Türkiyeli aile tiplerinde de geleneksel değerler güçlüdür. Bu değerlerin bazıları, aile’yi oluşturan üyelerin anlaşılma ve anlama ihtiyacını giderme, özgürlük, ifade etme hakkı, seçim yapabilme gücü gibi gelişmelerin gerektirdiği oksijeni tüketmektedir. Oksijensiz bir ortamda canlı, canlı kalma özelliğini ağır ağır yitirir. Toplumsal Cinsiyet kodlarıyla örülmüş zihinler, kendilerinden beklenen rolleri itinayla yerine getirme kaygısı içinde Ben’liklerini Kimlikleri uğruna unutma, yok sayma ya da inkâr etme eğilimine girerler. Kendini inkâr eden bireylerden oluşan aileler ne kendilerine ne de çocuklarına insanca yaşayabilecekleri bir çevreyi sağlamakta yetersiz kalırlar. 

         Belki de özellikle kadın romancılığında sıkça karşımıza çıkan bu havasız kalma metaforu rastlantı değildir. Yazan kadınların zaman ve mekân sınırı olmaksızın böylesi bir bunaltıyı kendilerine mesele edindiklerini biliyoruz. Virginia Wolf’ten, Sylvia Plath’e, Kathy Acker’dan Furuğ’ya Nilgün Marmara’dan, Didem Madak’a birçok ismi anabiliriz. Dikkat çeken bir noktada burada andığımız birçoğunun yaşamını kendilerinin sonlandırmış olması ya da ağır psikolojik deneyimler yaşamış olmalarıdır. Sadece anlattıkları hikâyeler değil, kendi öz yaşam öyküleri de toplumsalın içinde yaşadıkları bunaltıyı tasvir eder. Bu öyle gerçekçi bir tasvirdir ki bedelini hayatlarıyla ödemişlerdir. Aile’nin devlet açısından taşıdığı değeri politik aktörlerin söylemlerinden de çıkarabiliriz. 

        Bir topluma biçim vermek için önce aileye çeki düzen vermek, onu istendik bir forma sokmak gerekir. Ataerkil zihniyet, özellikle kadın üzerinden böyle bir inşa faaliyetine girişir. Sosyolojik İmgelem, kürtaj hakkından tutun da kaç çocuk sahibi olunacağına dair söylemlere, nasıl bir gençlik istendiğine ilişkin vaazlara kadar bu mahrem meselelerin neden politik aktörlerin gündemini oluşturduğunu anlamamızı sağlar. Burada “aile ve “mahrem” üzerinde yürütmeye çalıştığım tartışmaya şimdilik bir virgül koyarak sonlandırıyorum. 

        Başka bir dünya belki de başka aile tasavvurlarıyla mümkün olacaktır. Önce hayal ederek sonra da verili düzeni biteviye sorgulamaya başlayarak… Aileden vazgeçmeden sevginin merkez olduğu özgün aileler yaratma iradesi göstererek… “Bütün acılara karşın hayat içimize bir nota bırakır ya, en bitik günümüzde direnme notasını… Bir zarfa mı koyar, bir deniz çırpıntısıyla mı savurur yüzümüze” (Erbil Leyla, “Tuhaf bir Erkek”) Bu zarfı açmalı ve iyi okumalı, yüzümüze çarpan denizi hissetmeli… Yeryüzü aşkın yüzü oluncaya dek toplumsalın birey üzerindeki ezici egemenliğine, bize dayatılan aile biçimlerine ve rollere direnerek… 

 

Kaynakça; 

Marx Karl, Komünist Manifesto, Ankara1974 Sol Yay 

Marx, Engels, Lenin, Kutsal Aile. Ankara 1979 Sol Yayınları 

Engels Friedrich, Ailenin Devletin Özel Mülkiyetin Kökeni, Ankara 1990 Sol Yayınları 

Özlü Tezer, Kalanlar İstanbul 2006 YKY 

Özlü Tezer, Çocukluğun Soğuk Geceleri, İstanbul 2009 YKY 

Ali Sabahattin, Kürk Mantolu Madonna, İstanbul 2008 YKY 

Gürbilek Nurdan, Ev Ödevi, İstanbul 2016 Metis

Spinoza III: "Seviyorum o halde Varım" Duygulanışın Kökenleri Üzerine (A...

"Sevme Biçimleri" Live

"Sevmek bir dış nedenin fikrinden duyulan sevinçtir" Spinoza, etika 18 Mart 2024 Pazartesi Saat 21.00'de başladık ilk yayınımıza Duvar yazılarından, arabeske, Aristotels'den Spinoza'ya Eros'dan İbn Arabi'ye sevgiyi konuştuk. Sevgili öğrencim Grace Koxhaxhiku'ya çok teşekkür ediyorum Her pazartesi akşamı farklı içeriklerle sohbetlerimize devam etmeye niyet ettik. Mümkün olursa Youtube'sayfama da eklemeye çalışacağım. Şimdilik İnstagram linkinden erişebilirsiniz.

https://www.instagram.com/reel/Ce6Rm9VIYT9/?igshid=MWI4MTIyMDE= 

Edebiyat Buluşmaları (Şiir Akşamı) Eğitim Sen İzmir 5

Mini İmza Buluşması

Mini İmza Toplaşması
(İzmir Tarihi Asansör)
GSL’den Sevgili öğrencim İrem’in objektifinden... 

“Bir bakışın kadrajdaki izdüşümü ile orada bulunan hakikat arasında gölgeler saklanır, o gölgelerden herbiri bakışın saklı olasılığıdır” Kabuksuz Salyangoz s,39